پیشینه نقش مار درعیلام و جیرفت وتصویر آن در آیین زردشتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدتقی راشد محصل 1
فهیمه شکیبا 2
1 استاد، فرهنگ و زبانهای باستانی، پژوهشکده زبانشناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
2 دانشجوی دکتری رشته فرهنگ و زبان‌های باستانی، پژوهشکده زبان‌شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
چکیده
مار خزنده معروف، از جانورانی است که در اساطیر بسیاری از اقوام و ملل به صور گوناگون مطرح است. در ایران نیز این جانور حجم زیادی از نقوش را به خود اختصاص داده است. چنین به نظر می­رسد که این نقش، مفهوم خاصی با خود داشته، نماد واقع می ­شده و با مذهب و باورهای مردم نیز پیوند داشته است. همین نکته پژوهندگان را متوجه کاربرد نقش مار در آثار بازمانده از عیلام و مناطق همجوار آن مانند جیرفت و به طورکلی تفاوت­های آن با آیین زردشتی می­کند. نقش مار در عیلام  بیش از هر چیز پیوستگی خود را با ایزد، آب، باروری و جهان دیگر آشکار می­ سازد  در حالی که در جیرفت شاهد نقش مارهای به هم پیوسته و در هم تنیده، مارهای حلقه بسته و حتی ستیز مار با دیگر جانوران هستیم. بعد از آن همزمان با نفوذ آیین زردشتی در ایران این جانور نقشی جدید و کاملاً متفاوت از قبل پیدا می­کند تا جایی که جزء مخلوقات اهریمنی معرفی می­شود. در این مقاله با توصیف و بررسی تکرار نقش این جانور در صحنه­ های مختلف، نوعی تقسیم­ بندی مجزا برای هر کدام از مناطق(عیلام و جیرفت) ارائه و معانی و مفاهیم اسطوره­ای مرتبط با هر نقش توضیح داده می­ شود. در پایان نیز به نقش مار در آیین زردشتی نیز به اختصار اشاره می­شود.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Survey of Snake role in Elam and Jiroft and its Image in the Zoroastrian Religion

نویسندگان English

Mohammad taghi Rashed Mohasel 1
Fahimeh Shakiba 2
1 Professor, Institute for Humanities and Cultural Studies
2 Post graduate student in ancient Iranian Languages and Cultures, Institute for Humanities and Cultural Studies
چکیده English

The snake, well-known reptile, is an animal which is worth considering in the mythology of many tribes and nations in various forms. In Iran, a large part of designs is allocated to snake. Although the ancient people painted and carved the snake image on the artworks and reliefs, it seems that it has a certain meaning; symbolized something and connected with religion and beliefs. This point drew the researcher's attention to the application of the snake role in the remaining works of Elam and neighboring areas, such as Jiroft, and generally their differences with the Zoroastrian religion. The design of the snake in Elam reveals more than anything its connection with God, water, fertility and the other world, while in Jiroft we observe the design of interconnected, intertwined and closed loop snakes and even the strife between snakes and other animals. Afterwards, with the influence of Zoroastrian religion in Iran, this animal finds a new role which is completely different, so far as it is introduced as an evil creature.

کلیدواژه‌ها English

snake
Elam
Jiroft
the Zoroastrian religion (Avestan and Pahlavi texts)
- آمیه، پیر(1349). تاریخ ایلام، ترجمه شیرین بیانی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- اسفندیاری، صبا(1384). جلوه­گری نقوش در هنرهای سنتی ایران، مشهد: نور حکمت.
- الیاده، میرچا(1372). رساله در تاریخ ادیان، ترجمه جلال ستاری، تهران: سروش.
- بلک، جرمی و آنتونی گرین(1383)، فرهنگنامه خدایان، دیوان و نمادهای بین النهرین باستان  (مصور)، ترجمه پیمان متین، تهران: امیرکبیر.
- بویس، مری(1381). زردشتیان: باورها و آداب دینی آنها، ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس.
- پاتس، دانیل(1385). باستان شناسی عیلام، ترجمه زهرا باستی، تهران: سمت.
- پورداوود، ابراهیم(1326). فرهنگ ایران باستان، تهران: انتشارات ایران­شناسی.
- دو بوکور، مونیک (1373). رمزهای زنده جان، ترجمه جلال ستاری، تهران: نشر مرکز.
- عفیفی، رحیم(1374). اساطیر و فرهنگ ایرانی در نوشته­های پهلوی، تهران: توس.
- قلی زاده، خسرو(1387). فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی، تهران: کتاب پارسه.
- کوپر، جی سی(1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه ملیحه کرباسیان، تهران: فرشاد.
- مجیدزاده، یوسف(1370). تاریخ و تمدن ایلام، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- مجیدزاده، یوسف(1382). جیرفت کهن­ترین تمدن شرق، وزاررت فرهنگ وارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات با همکاری سازمان میراث فرهنگی کشور(پژوهشگاه).
- مزداپور، کتایون(1371). «افسانه پری در هزار و یک شب»، در کتاب شناخت هویت زن ایرانی در گستره پیش از تاریخ  و تاریخ، تالیف شهلا لاهیجی، مهرانگیز کار، تهران: روشنگران، صص 290-353.
- مزداپور، کتایون(1383). چهارده گفتار دیگر درباره اسطوره، تهران: اساطیر.
- مزداپور، کتایون(1387). «مار جادو  و زیبای پروانه»، فصلنامه فرهنگ مردم، س7، ش 27 و28 .
- مهرآفرین، رضا و محمد طاووسی(1385). «دیرینه­شناسی اسطوره ضحاک»، مجله زبان ادبیات فارسی(پژوهشنامه ادبیات غنایی). دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال 4، شماره 6.
- میرفخرایی، مهشید(1367). روایت پهلوی(ترجمه و آوانگاری)، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- ناهوکو، تاواراتانی(1385). ادبیات تطبیقی مار و کاج (سمبل های جاودان در ادبیات فارسی و ژاپنی)، تهران: بهجت.
- هال، جیمز(1380). فرهنگ نگاره­ای نمادها در شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
- هینتس، والتر(1376). دنیای گمشده ایلام، بازسازی یک تمدن گمشده، ترجمه فیروز فیروزنیا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- Amiet ,p.(1966).Elam, paris: archée.
- Bartholomae.C.(1961).Altiranisches Worterbuch, Berlin: Walter de Gruyter& Co.
- De Miroschedji,p.(1981)."La Dieu Elamite au Serpent et aux eaux jaillisantes",Iranica Antiqva, vol. XVI,pp1-25.